Konferencja prasowa – Wystąpienie pokontrolne Najwyższej Izby Kontroli w sprawie NIW

27 marca 2024 roku o godz. 10:00 w sali konferencyjnej Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (NIW-CRSO) w Warszawie, odbyła się konferencja prasowa, dotyczącą wyników kontroli przeprowadzonej przez NIK w NIW – CRSO. Podczas wydarzenia Michał Braun, dyrektor Instytutu oraz Andrzej Rybus-Tołłoczko, jego zastępca, przedstawili wnioski z kontroli, a także plany działań na najbliższe tygodnie.

Władze NIW-CRSO otrzymały Wystąpienie Pokontrolne Najwyższej Izby Kontroli. Wystąpienie NIK jest jednoznacznie krytyczne wobec działań poprzednich władz NIW-CRSO. Kontrola wskazała m.in. na brak rzetelności, zgodności z prawem, celowości i gospodarności. Dyrektor Michał Braun podczas konferencji prasowej zapewnił, że wnioski z kontroli pomogą uzdrowić system grantów dla organizacji pozarządowych. Zapewnił również, że fundusze dla organizacji nie są zagrożone, a sprawy naruszenia prawa zostaną zgłoszone do odpowiednich organów. Podkreślił także, że w wyniku wprowadzonych zmian środki dla organizacji pozarządowych będą rozdzielane bez politycznego klucza na zasadach transparentności i rzetelności.

Ze względu na potrzebę zapewnienia przejrzystości działań, pełne Wystąpienie pokontrolne Najwyższej Izby Kontroli zostało opublikowane na stronie www.niw.gov.pl pod linkiem: https://niw.gov.pl/wp-content/uploads/2024/03/NIK_wystapienie_pokontrolne_2024.pdf. Poniżej znajduje się opis wybranych ustaleń – całość dotyczy pracy poprzednich władz NIW – CRSO.

NIK w wystąpieniu pokontrolnym stwierdził: „(…) niektóre z działań Dyrektora NIW, w szczególności w zakresie wyboru do dofinansowania części wniosków oraz w zakresie zatwierdzania rozliczania większości dotacji, były działaniami nielegalnymi. Izba zauważa także, że znaczna część nieprawidłowości, jakie ustalono w ramach niniejszej kontroli, miało charakter stale utrzymujących się dysfunkcji (…). W badanej działalności stwierdzono, że proces oceny wniosków, wyłaniania projektów do dofinansowania, a także ich weryfikacji i rozliczania był nierzetelny, a w niektórych przypadkach niezgodny z prawem, niecelowy lub niegospodarny. (…) Choć NIK podkreśla, iż wspieranie organizacji społecznych, również przez państwo i jego struktury, stanowi jeden z istotnych elementów demokratycznego pańska prawnego, to jednak działanie NIW nie zapewniło pogodzenia tych zadań z wymogami celowego i racjonalnego wydatkowania środków publicznych, wynikającymi z art. 44 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych”.

Dla przykładu można przytoczyć informacje o nielegalnym finansowaniu kongresów programowych PiS – Fundacji Polska Wielki Projekt. W wystąpieniu NIK napisano: „Dyrektor NIW dokonał w latach 2021-2023 nielegalnej i nierzetelnej oceny wniosków złożonych w konkursie NOWEFIO przez Fundację Polska Wielki Projekt”. Fundacja, która jest również beneficjentem programu Willa Plus, w latach 2018-2023 otrzymała, w ramach czterech projektów, łącznie 993 197 zł z NIW-CRS0 na organizację kolejnych edycji wydarzenia Kongres Polska Wielki Projekt wraz z wydarzeniami towarzyszącymi. W sumie Fundacja Polska Wielki Projekt otrzymała z NIW-CRSO 2 354 919 zł, w tym środki na rozwój
instytucjonalny. Fundacja otrzymała punkty mimo braku uzasadnienia merytorycznego, a następnie zgodę na rozliczenie projektu pomimo braku osiągnięcia celów zawartych w projekcie.

Warto również podkreślić nieprawidłowości w rozliczeniu samego projektu nr 30042 Fundacji Polska Wielki Projekt, które zostało zaakceptowane pomimo tego, że informacje przedstawiane przez Fundację nie miały potwierdzenia w stanie faktycznym. NIK ocenił te działania jako nielegalne.

Kolejnym przykładem może być nielegalne udzielenie dotacji Fundacji Matecznik Pomocniczości i Dobroci, w której władzach zasiada m.in. poseł PiS Jacek Kurzępa. Środki przyznano pomimo nieuzyskania wystarczającej liczby punktów i w oparciu o pozaregulaminowe kryteria (pkt 14, str. 50 Wystąpienia Pokontrolnego). Ponadto wyrażano zgody na zmiany w przeznaczeniu środków po zakończeniu projektu. Fundacja otrzymała w sumie 1,7 mln złotych z NIW.

NIK zauważa też inne nieprawidłowości w funkcjonowaniu NIW-CRSO: „Komisje konkursowe i panele ekspertów niezgodnie z prawem ustalały oceny wybranych wniosków, poprzez zmianę uprzednio dokonanej przez ekspertów merytorycznych oceny, dodatkowo nie wskazując uzasadnienia doboru wniosków będących przedmiotem dyskusji na panelu lub komisji. (…) NIW nie informował wnioskodawców o przysługującym im prawie do żądania uzasadnienia oceny wniosku (…)”.

W dalszej części Wystąpienia pokontrolnego czytamy: „W skrajnym przypadku objawiło się to sytuacją kilkukrotnego dofinansowania trzech organizacji, które miały siedzibę lub prowadziły działalność w jednym lokalu, w bloku mieszkalnym, pomiędzy którymi występowały dodatkowo powiązania osobowe, czego NIW nie identyfikował także, jako czynnika ryzyka na etapie akceptowania rozliczenia projektów”.

Najwyższa Izba Kontroli wskazała także, że w badanej działalności NIW-CRSO wystąpiły „przypadki powierzania oceny wniosków osobom, które w danym momencie powierzenia nie były do tego uprawnione”, a sam „Dyrektor NIW nie opracował i nie wdrożył skutecznego systemu, zapewniającego uniknięcie ryzyka powstawania konfliktu interesów, co było działaniem nierzetelnym i nie odpowiadało wymogom celowości. Były przypadki, w których pomimo zgłoszenia konfliktu interesów Wojciech Kaczmarczyk, Dyrektor NIW, kierujący pracami Panelu w dniu 21 lipca 2021 r., dopuścił trzech ekspertów do głosowania nad listą rankingową wniosków pełnych, wśród których znajdowały się wnioski, co do których zgłoszono konflikt interesów. Co więcej nie opracowano i nie wdrożono systemu pozwalającego na dokonywanie weryfikacji i zapewnienia, czy udzielona dotacja została wydatkowana prawidłowo, co w ocenie NIK było działaniem niecelowym i nierzetelnym”.

Analiza kontroli NIK wskazuje, że ówczesne władze NIW mogły wpływać na proces oceny i rozliczenia wniosków na każdym etapie:

W czasie oceny wniosków – dopasowując ekspertów do oceny ofert w niejasnej procedurze, a w przypadku innego zdania władz NIW niż eksperci, zmieniając punktację podczas paneli ekspertów i komisji konkursowych w oparciu o pozaustawowe kryteria.
W czasie realizacji projektów – pozwalając wybranym organizacjom na zmiany przeznaczenia środków, o które aplikowały. Jaskrawym przykładem opisanym w wystąpieniu NIK jest sytuacja zgody na zakup lokalu, mimo że we wniosku nie uwzględniono takiego wydatku, lub zgody na rezygnację z części działań opisanych w regulaminie konkursu jako obowiązkowe.
Na etapie rozliczania projektów – pozwalając niektórym organizacjom na rozliczenie projektów mimo niespełnienia celów projektu i wskaźników.

W wystąpieniu napisano wprost, że „dowodzi o braku wiedzy Dyrektora NIW na temat realizowanych przez Instytut działań, a także wskazuje na dystrybuowanie środków publicznych w oparciu o nielegalny i nierzetelny proces wyboru ofert, obarczony istotnymi ryzykami korupcjogennymi (…). Powyższe okoliczności wskazują, że Dyrektor NIW nie daje należytej rękojmi prawidłowego procesu oceny i wyboru wniosków przeznaczonych do dofinansowania ze środków publicznych, monitorowania i kontroli realizowanych projektów oraz rozliczenia udzielonego dofinansowania co uzasadnia, ocenę Najwyższej Izby Kontroli, formułowaną na podstawie art. 53 ust. 2 ustawy o NIK, wskazującą na niezasadność zajmowania stanowiska przez Dyrektora NIW”.

Warto też podkreślić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny wydał w ostatnich tygodniach dwa wyroki unieważniające część wyników konkursów FIO i PROO edycji 2023 w związku ze zmianą wyników oceny ekspertów przez komisje konkursowe w oparciu o pozaustawowe kryteria oceny.

Podczas konferencji prasowej Dyrektorzy Michał Braun i Andrzej Rybus-Tołłoczko poinformowali o najpilniejszych działaniach naprawczych, m.in.: braku zgody na zmianę kolejności list rankingowych przez komisje konkursowe i panele eksperckie, wdrożeniu szeregu procedur zapobiegających konfliktowi interesów. Dyrektorzy zaznaczyli również, że zostaną przygotowane wnioski do prokuratury i Rzecznika Dyscypliny Finansów Publicznych. Zmienione zostaną procedury pracy komisji konkursowych i paneli eksperckich, zostaną wdrożone szerokie konsultacje, a także opracowane procedury zapobiegania konfliktowi interesów. Rozwiązane zostaną również umowy ze wszystkimi ekspertami oceniającymi wnioski, a wkrótce rozpocznie się ich nowy nabór. W związku z tym, że wśród osób pracujących jako oceniający wnioski są także doświadczeni eksperci, NIW-CRSO zaprosi dotychczasowe osoby do ponownego zapisania się do bazy po przejściu procesu weryfikacji i szkoleń.